شرم نیابتی چیست؟ چطور گاهی این حس آزاردهنده می گردد؟
به گزارش تور استانبول، آیا تا به حال پیش آمده که با تماشای یک ویدیو از اشتباه کلامی یک مجری تلویزیونی یا تماشا رفتار ناهنجار یک غریبه در خیابان، چنان احساس خجالت کنید که بخواهید زمین دهان باز کند و شما را ببلعد؟ این حالت در حالی رخ می دهد که شما هیچ نقشی در آن اتفاق نداشته اید. این پدیده روانی که به آن شرم نیابتی (Vicarious Embarrassment) یا شرم دست دوم گفته می گردد، یکی از پیچیده ترین واکنش های سیستم عصبی انسان به ناهنجاری های اجتماعی است. درک این موضوع که چرا ما به جای دیگران خجالت می کشیم، دریچه ای رو به شناخت عمیق تر همدلی، ساختار مغز و پیوندهای ناتماشای اجتماعی باز می نماید که در ادامه به تحلیل دقیق آن می پردازیم.
01
ریشه شناسی واژه فرم شمن و فرهنگ جهانی
زبان آلمانی برای مفاهیم پیچیده انسانی واژگان دقیقی دارد. کلمه فرم شمن (Fremdschämen) دقیقاً به معنای احساس شرمساری برای یک غریبه است. این اصطلاح در سال 2009 به فرهنگ لغت آلمانی اضافه شد و به سرعت به زبان های دیگر راه یافت. در اسپانیایی به آن ورگوئنزا آخنا (Vergüenza ajena) می گویند. این تنوع واژگانی نشان می دهد که اگرچه پدیده شرم نیابتی در تمام انسان ها مشترک است، اما بعضی فرهنگ ها زودتر از بقیه به جنبه های آزاردهنده آن در تعاملات اجتماعی پی برده اند. این حس زمانی رخ می دهد که یک فرد قوانین نانوشته اجتماعی را نقض می نماید و ما به عنوان ناظر، خود را در موقعیت او تصور می کنیم.
02
فعالیت قشر سینگولیت قدامی مغز
از منظر علوم اعصاب (Neuroscience)، وقتی ما شاهد یک صحنه خجالت آور هستیم، بخش هایی از مغز که مسئول پردازش درد فیزیکی هستند، فعال می شوند. قشر سینگولیت قدامی (Anterior Cingulate Cortex) و اینسولای قدامی (Anterior Insula) دو منطقه ای هستند که در این فرآیند نقش کلیدی دارند. جالب اینجاست که مغز تفاوتی میان درد ناشی از ضربه فیزیکی و درد ناشی از طرد شدن اجتماعی یا خجالت نمی گذارد. به همین علت است که واکنش ما به شرم نیابتی گاهی با بستن چشم ها، رو برگرداندن یا حتی فریاد زدن همراه است؛ گویی بدن در حال پاسخ به یک تهدید فیزیکی واقعی است.
03
ارتباط مستقیم با مقدار همدلی فردی
تحقیقات نشان داده افرادی که نمره بالایی در تست های همدلی (Empathy) کسب می نمایند، بیشتر از دیگران دچار شرم دست دوم می شوند. این افراد توانایی بالایی در فکر خوانی و هم ذات پنداری دارند. در واقع، سیستم نورون های آینه ای (Mirror Neurons) در مغز این افراد به قدری فعال است که شرایط روانی طرف مقابل را به سرعت کپی نموده و به خودشان منتقل می نماید. اگر شما از دیدنی سوتی های دیگران به شدت اذیت می شوید، این لزوماً ضعف نیست؛ بلکه نشان دهنده ظرفیت بالای عاطفی و توانایی شما در درک دقیق موقعیت های انسانی است که در روان پزشکی به آن حساسیت اجتماعی بالا می گویند.
04
پدیده کمدی سیاه و خجالت آور
در صنعت سینما و رسانه، سبکی به نام کمدی خجالت آور (Cringe Comedy) شکل گرفته که دقیقاً با هدف تحریک شرم نیابتی مخاطب ساخته می شود. سریال هایی مانند اداره (The Office) یا فیلم های ساشا بارون کوهن بر همین پایه استوارند. چرا ما با وجود آزاردهنده بودن این حس، باز هم آن ها را دیدن می کنیم؟ روان شناسان معتقدند دیدنی این صحنه ها در قالب محیط امن (مثل تلویزیون) نوعی تخلیه روانی یا کاتارسیس (Catharsis) ایجاد می نماید. ما از اینکه خودمان در آن موقعیت نیستیم احساس تسکین می کنیم و در عین حال، با تجربه آن حس در محیطی مجازی، مغز خود را برای مواجهه با موقعیت های واقعی آماده می سازیم.
05
چرا فرد اصلی خجالت نمی کشد؟
یکی از بزرگترین سوالات این است که چرا کسی که حرف نامتعدلی می زند، خودش خجالت زده نیست؟ این موضوع به دو عامل بستگی دارد: فقدان آگاهی اجتماعی (Social Awareness) یا تفاوت در استانداردهای فردی. در بسیاری از موارد، فردی که عامل شرم است، متوجه نقض هنجارها نمی شود. اما ما به عنوان ناظر، چون از بیرون به ماجرا نگاه می کنیم و قوانین جامعه را در فکر مرور می کنیم، بار سنگین آن خطا را به دوش می کشیم. در واقع، ما به جای او خجالت می کشیم چون سیستم نظارتی ما بر هنجارها (Super-Ego) قوی تر عمل می نماید و ما نگران برهم خوردن نظم و آبروی جمعی هستیم.
06
نقش تکاملی شرم نیابتی در بقای انسان
از دیدگاه زیست شناسی تکاملی (Evolutionary Biology)، شرم نیابتی یک ابزار برای حفظ انسجام گروه است. در دوران غارنشینی، اگر عضوی از قبیله رفتاری انجام می داد که باعث طرد شدن گروه از سوی دیگران می شد، کل بقای قبیله به خطر می افتاد. خجالت کشیدن برای دیگران در واقع یک سیستم هشدار دهنده درونی است که به ما می گوید: مراقب باش، این رفتار خطرناک است و می تواند منجر به انزوای اجتماعی شود. این حس ما را وادار می نماید تا به طور غیرمستقیم رفتارهای دیگران را قضاوت نموده و استانداردهای خود را برای مقبول ماندن در جامعه تنظیم کنیم.
07
تفاوت های فرهنگی در ابراز شرم دست دوم
در فرهنگ های جمع گرا (Collectivist Cultures) مانند ژاپن یا ایران، شرم نیابتی بسیار قوی تر از فرهنگ های فردگرا (Individualist Cultures) مانند ایالات متحده است. در جوامع جمع گرا، مرز بین من و ما کمرنگ است. وقتی یک نفر در جمع اشتباهی می نماید، گویی تمام اعضای آن جامعه زیر سوال رفته اند. به همین علت در این جوامع، افراد بیشتر کوشش می نمایند تا با تذکر دادن یا اصلاح رفتار دیگران، از بروز شرم جمعی جلوگیری نمایند. در مقابل، در جوامع فردگرا، افراد تمایل دارند مسئولیت رفتار هر کس را فقط به عهده خودش بگذارند و کمتر دچار دستپاچگی برای غریبه ها شوند.
08
ارتباط با ترس از قضاوت شدن
گاهی شرم نیابتی ریشه در اضطراب اجتماعی (Social Anxiety) خود ما دارد. وقتی می بینیم کسی در جمع تپق می زند، ناخودآگاه تمام ترس های پنهان خودمان از قضاوت شدن بیدار می شود. در این سناریو، ما در واقع برای آن فرد خجالت نمی کشیم، بلکه برای تصویری از خودمان که ممکن است روزی در آن موقعیت قرار بگیرد، دچار اضطراب می شویم. روان شناسان این پدیده را فرافکنی (Projection) می نامند؛ جایی که ما ضعف ها و ترس های درونی خود را در آینه رفتارهای دیگران مشاهده می کنیم و به شدت نسبت به آن ها واکنش نشان می دهیم.
09
شرم نیابتی در عصر شبکه های اجتماعی
با ظهور پلتفرم هایی مثل اینستاگرام و تیک تاک، مقدار مواجهه ما با لحظات شرم آور دیگران به شدت افزایش یافته است. اصطلاح کرینج (Cringe) در فضای مجازی به همین پدیده اشاره دارد. ویدیوهایی که در آن افراد حرکات نمایشی عجیب انجام می دهند یا در موقعیت های نامناسب خودنمایی می نمایند، سیل عظیمی از شرم نیابتی را در مخاطبان سرازیر می نماید. این حجم از مواجهه مداوم می تواند باعث نوعی خستگی عاطفی شود. از سوی دیگر، این شبکه ها باعث شده اند که استانداردهای رفتار اجتماعی به شدت سخت گیرانه شود و هر حرکت خارج از عرفی بلافاصله با موجی از تمسخر یا خجالت جمعی روبرو شود.
10
تأثیر فاصله عاطفی بر شدت حس
شدت شرم نیابتی با نزدیکی عاطفی نسبت مستقیم دارد. هرچه فردی که رفتار ناشایست انجام می دهد به ما نزدیک تر باشد (مثل اعضای خانواده یا دوستان صمیمی)، حس خجالت ما عمیق تر و دردناک تر خواهد بود. این به علت پدیده ای به نام توسعه خود (Self-Expansion) است؛ ما عزیزانمان را بخشی از هویت خود می دانیم. بنابراین، اشتباه آن ها، اشتباه ما تلقی می شود. در حالی که خجالت کشیدن برای یک غریبه در تلویزیون گذرا است، شرمساری ناشی از رفتار یک دوست در یک مهمانی رسمی می تواند تا سال ها در حافظه ما باقی بماند و روابط ما را تحت تأثیر قرار دهد.
11
سوءبرداشت های علمی گذشته
در گذشته تصور می شد که شرم نیابتی تنها یک نوع دلسوزی ساده است. اما مطالعات تازه با استفاده از اسکن های اف ام آر آی (fMRI) نشان دادند که این یک تجربه حسی کاملاً متمایز است. برخلاف دلسوزی که فرد را به سمت یاری کردن سوق می دهد، شرم نیابتی اغلب باعث ایجاد حس گریز و اجتناب (Avoidance) می شود. در واقع، مغز ما به جای اینکه بخواهد به فرد یاری کند تا از آن شرایط خارج شود، ترجیح می دهد خودش را از آن محیط دور کند تا بیش از این دچار درد روانی نشود. این تفاوت در واکنش های رفتاری، مرز دقیقی بین همدلی مهربانانه و بازدارندگی اجتماعی ترسیم می نماید.
12
چگونه با این حس آزاردهنده مقابله کنیم؟
برای مدیریت شرم نیابتی، روان شناسان توصیه می نمایند که از تکنیک های فکر آگاهی (Mindfulness) بهره ببرید. باید به خود یادآوری کنید که من مسئول رفتار دیگران نیستم. تمایز قائل شدن بین هویت فردی و وقایع محیطی یاری می نماید تا بار عاطفی ماجرا کاهش یابد. بعلاوه، درک این نکته که بیشتر مردم به میزان شما به آن اتفاق اهمیت نمی دهند (اثر نورافکن معکوس)، می تواند از شدت دستپاچگی شما بکاهد. تمرین برای بالا بردن آستانه تحمل در برابر ناهنجاری های کوچک اجتماعی، باعث می شود که سیستم عصبی شما کمتر در حالت هشدار قرمز قرار بگیرد و زندگی آرام تری را تجربه کنید.
شرم نیابتی اگرچه حسی ناخوشایند است، اما گواهی بر انسانیت و پیوستگی اجتماعی ماست. این حس به ما یادآوری می نماید که ما موجوداتی منزوی نیستیم و رفتارهای تک تک ما بر اتمسفر روانی جامعه تأثیر می گذارد. اگر بار دیگر در موقعیتی قرار گرفتید که به جای دیگری خجالت کشیدید، به جای فرار، آن را به عنوان نشانه ای از قدرت همدلی و درک بالای اجتماعی خود بپذیرید.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
بیش از دو دهه در زمینه سلامت، پزشکی، روان شناسی و جنبه های فرهنگی و اجتماعی آن ها می نویسد و کوشش می نماید دانش را ساده اما دقیق منتقل کند.
پزشکی دانشی پویا و همیشه در حال تغییر است؛ بنابراین، محتوای این نوشته جایگزین ویزیت یا تشخیص پزشک نیست.
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران